विठ्ठल खिलारी यांचा माण तालुक्यातल्या पानवनच्या मातीत जन्म... आणि शेनवडीच्या वस्तीशाळेत त्यांनी गिरवलेली पहिली अक्षरं! पण शिक्षण म्हणजे काय असतं, हे पुस्तकांपेक्षा गरिबीच्या चटक्यांनीच त्यांना जास्त शिकवलं. अवघ्या चौथीत असताना आई-वडील पोटाची खळगी भरण्यासाठी ऊसतोडीला निघाले. दसरा ते पाडवा, तब्बल सहा महिने आई-बापाची ताटातूट आणि शेजाऱ्यांच्या घरात बालपणाचा मुक्काम असायचा.

पंधरा दिवसांतून जेमतेम दोन दिवस शाळा. पहाटे चारच्या बोचऱ्या थंडीत पाण्यासाठी नळावर लावलेला नंबर, जनावरांचं शेण, पाणी तापवणं आणि दिवसभर शिलाई मशीनवर कपड्यांना हातशिलाई अन् बटणं लावणं... बालपण असंच राबून संपत होतं. पण याच अंधारात एका पौर्णिमा बॅटरीवर चालणाऱ्या रेडिओने प्रकाश आणला! पहाटे पावणेसहा ते रात्री बारा... रेडिओवर चाललेलं ‘चितेवरच्या कळ्या’ कादंबरीचं क्रमशः वाचन त्यांच्या कानावर पडलं, आणि दुष्काळी मातीत एका भावी लेखकाची पाळंमुळं रुजली. पुढे साताऱ्याचं रयत शिक्षण संस्थेचं छत्रपती शिवाजी कॉलेज... तिथे ‘कमवा आणि शिका’ योजनेतून शिक्षणाचा लढा सुरू झाला. डी.एड., बी.ए. आणि कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठातील आप्पासाहेब पवार विद्यार्थी भवनात राहून घेतलेले एम.ए.चे शिक्षण. हाताला काम आणि ओठावर विद्येचा ध्यास! या अथांग परिश्रमांचं फळ मिळालं, २०१८ मध्ये ‘SET’ परीक्षा उत्तीर्ण होऊन, २०१९ पासून झरे येथील पद्मभूषण डॉ. क्रांतिवीर नागनाथअण्णा नायकवडी महाविद्यालयात ते प्राध्यापक म्हणून कार्यरत आहेत.

पण लेखणीला खरी धार दिली ती आईच्या बलिदानाने! २०१० मध्ये आई वारली... मुलाच्या शिक्षणासाठी जिने आयुष्यभर गळ्यातलं डोरलं सोनाराकडे गहाण ठेवलं, शेवटी तिच्या तोंडात घालायला सोन्याचा मणीही शिल्लक नव्हता! त्या अंतहीन दुःखातून, रात्रीच्या तळमळीतून जन्मली कथा—‘डोरलं’. ज्येष्ठ साहित्यिक राजन गवस सरांच्या शब्दांनी दिशा दिली, आणि आई-वडिलांच्या घामाचं, ऊसतोड कामगारांच्या वेदनेचं अस्सल वास्तव मांडणारी ‘सवळा’ ही कादंबरी जन्माला आली. २०२३ मध्ये प्रकाशित झालेल्या या कादंबरीने मराठी साहित्यविश्वात ठसठशीत ठसा उमटवला.

गोठ्यातल्या शेणापासून सुरू झालेला प्रवास आज एका प्राध्यापकापर्यंत आणि एका संवेदनशील लेखकापर्यंत पोहोचला आहे. मातीशी आणि माणसांशी नाळ जोडलेले लेखक प्रा. विठ्ठल खिलारी यांना यशवंतराव चव्हाण सेंटर आणि जैन फौंडेशनचा 'ना. धो. महानोर साहित्य पुरस्कार' प्रदान करताना आम्हाला आनंद होत आहे.